هراس از والدگری ریشه در خلأ نظام آموزشی دارد
حجت الاسلام سیدحسن هاشمی مسئول امور طلاب و دانش آموختگان حوزه علمیه آذربایجان شرقی در گفت و گو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در تبریز، ضمن بررسی ابعاد پنهان و جامعهشناختی کاهش نرخ رشد جمعیت در ایران، ریشه اصلی امتناع زوجین از فرزندآوری را دگردیسی ارزشهای فرهنگی و تغییر سبک زندگی دانست، نه صرفاً تنگناهای اقتصادی.
حجتالاسلام سیدحسن هاشمی با تأکید بر لزوم شکلگیری یک دگرگونی اساسی در بازتعریف مفاهیمی چون موفقیت و سرمایه اجتماعی، راهکارهایی عملی از جمله اصلاح نظام آموزشی، مداخله هدفمند رسانهها، ایجاد مراکز حمایتی محلهمحور و احیای امید در نسل جوان را برای عبور از این بحران ملی پیشنهاد داد.
خبرنگار حوزه: با توجه به هشدارهای پیاپی در خصوص افت شاخصهای جمعیتی، ریشه اصلی بیرغبتی به توسعه خانواده در ایران را در چه عواملی ارزیابی میکنید؟
حجتالاسلام هاشمی: گشایش این گره کور جمعیتی را نباید صرفاً در خزانههای بانکی و مشوقهای مادی جستوجو کرد، بلکه راهکار بنیادین آن در اتمسفر فرهنگی و احیای ارزشهای اصیل نهفته است. متأسفانه در سالیان اخیر، ادبیات حاکم بر افکار عمومی، مقوله فرزندآوری را با واژگانی نظیر ترمزِ پیشرفت، محدودیتآفرینی و تحمیل هزینههای گزاف همردیف کرده است. این نگاه تقلیلگرایانه، برداشتی کاملاً سطحی از یک حقیقت ژرف است. تا زمانی که تلقی جامعه از فرزند، یک «بار مالی» باشد، رغبتی برای فرزندآوری شکل نمیگیرد؛ اما اگر این مفهوم به مثابه «تکثیر هویت» و یک «سرمایه معنوی و اجتماعی» بازسازی شود، جایگاه آن در افکار عمومی دگرگون خواهد شد. ما در این برهه، به یک انقلاب تمامعیار برای بازنگری در نظام ارزشگذاری اجتماعی نیازمندیم.
خبرنگار حوزه: رسانهها و نهادهای الگوپرداز چگونه میتوانند در تغییر این انگاره منفی نقشآفرینی کنند؟
هاشمی: بازوهای رسانهای نقشی بیجایگزین در این کارزار دارند. در حال حاضر، خروجی بسیاری از تریبونهای رسمی و غیررسمی، ترویج انزواطلبی و نمایش آرمانشهری از خانوادههای مینیاتوری است که هیچ سنخیتی با زیستبوم فرهنگی ایران ندارد. برای ترمیم این گسست شناختی، نیازمند تولیدات رسانهای واقعبینانه نظیر فیلمها و مستندهایی هستیم که پویایی خانوادههای پرجمعیت را به تصویر بکشند. البته این الگوسازی نباید در دام شعارزدگی بیفتد. نمایش زندگی زنانی که توانستهاند بین مدارج عالی علمی یا جایگاههای شغلی و ایفای نقش موفق مادری پیوندی معنادار ایجاد کنند، میتواند بهعنوان یک محرک انگیزشی قدرتمند عمل کند.
خبرنگار حوزه: به نظر میرسد مفهوم «پیشرفت» نیز در جامعه امروز دچار تحول شده و فرزندآوری جایگاهی در آن ندارد. این تغییر نگرش چه تأثیری بر تصمیمگیری زوجین داشته است؟
حجتالاسلام هاشمی: دقیقاً همینطور است. یکی از موانع خاموش در این مسیر، دگرگونی معنای «کامیابی» است. امروزه شاخصهای موفقیت به انباشت ثروت و ارتقای عناوین شغلی و تحصیلی محدود شده و توسعه خانواده نهتنها فضیلت محسوب نمیشود، بلکه مزاحم این مسیر تلقی میگردد. این در حالی است که در جهانبینی اصیل اسلامی-ایرانی، فرزند مترادف با وسعت رزق و موهبت الهی است. تغییر این پارادایم، یک عزم ملی میطلبد. الگوبرداری از تجربیات جهانی نشان میدهد که کشورهای پیشرو در سیاستهای جمعیتی مانند فرانسه یا سوئد، تنها به بستههای حمایتی اقتصاد بسنده نکردهاند، بلکه با ایجاد یک هژمونی فرهنگی، زادآوری را به یک رسالت ملی مبدل ساختهاند.
خبرنگار حوزه: در سطح خرد و درون خانوادهها، فقدان گفتوگو پیرامون این مسئله تا چه حد آسیبزا بوده است؟
حجتالاسلام هاشمی: بسیار تعیینکننده است. دیالوگهای خانوادگی پیرامون آینده و تعداد فرزندان در میان بسیاری از زوجین به محاق رفته است. زوجهای جوان غالباً تصمیمگیری صریح در این باره را به آیندهای مبهم حواله میدهند که این تعلل فرسایشی، در نهایت به امتناع قطعی بدل میشود. این گفتوگوها نباید صرفاً حول محور چرتکهاندازیهای مالی بچرخد، بلکه باید غنای اخلاقی، روانی و فلسفه وجودی والدگری را نیز در بر بگیرد. نهادهای متولی باید با تدارک کارگاههای مهارتافزایی، این خلأ را پوشش دهند.
خبرنگار حوزه: نهادهای مذهبی، روحانیت و سیستم آموزشی چگونه میتوانند در این گذار فرهنگی و کاهش «هراس از والدگری» تسهیلگر باشند؟
حجتالاسلام هاشمی: حوزههای علمیه و کانونهای مذهبی همواره قطبنمای ارزشی جامعه بودهاند. امروز ضرورت دارد تا با ادبیاتی مدرن و متناسب با اقتضائات نسل نو، به تبیین جایگاه خانواده بپردازند. پمپاژ صرفِ احادیث و گزارههای سنتی بدون پاسخگویی به گرههای ذهنی جوانان امروز، راه به جایی نمیبرد. از سوی دیگر، بخش عمدهای از گریز جوانان از فرزندآوری، ریشه در «اضطراب والدگری» و فقدان مهارتهای تربیتی دارد. متأسفانه از مقطع متوسطه تا آموزش عالی، کمترین بهایی به آموزش مهارتهای همسرداری و پرورش فرزند داده نمیشود. جوانان ما کاملاً بیدفاع و بدون مهارت وارد کارزار زندگی مشترک میشوند که این نقیصه باید توسط دانشگاهها و حوزهها فوراً برطرف شود.
خبرنگار حوزه: امروزه پدیده «تکفرزندی» بسیار رایج شده و شبکههای حمایتی خانواده (مثل پدربزرگها) نیز کمرنگ شدهاند. چه جایگزینهایی میتوان متصور شد؟
حجتالاسلام هاشمی: تکفرزندی یک اپیدمی خاموش است. والدین گمان میکنند با این کار رفاه بیشتری برای تکفرزند خود به ارمغان میآورند، غافل از اینکه یافتههای متقن روانشناختی اثبات کردهاند این رویه به انزوای کودک، ضعف در معاشرتهای اجتماعی و تحمیل فشارهای مضاعف روحی منتهی میشود. در نقطه مقابل، تعدد فرزندان، آزمایشگاهی طبیعی برای تمرین مشارکت، مسئولیتپذیری و تابآوری است. از طرفی، با افول خانوادههای گسترده، زوجین در مسیر فرزندپروری احساس تنهایی مفرط میکنند. پیشنهاد عملی این است که مدیریت شهری و نهادهای حمایتی با تأسیس «مراکز محلهمحور پشتیبان خانواده»، خدماتی نظیر مهدکودکهای موقت و مشاورههای محلی را ارائه دهند تا بخشی از این بار روانی از دوش والدین برداشته شود.
خبرنگار حوزه: در عصر تسلط شبکههای اجتماعی و همچنین معضل تأخیر در ازدواج، چه چشماندازی برای خروج از این بحران و احیای امید اجتماعی وجود دارد؟
حجتالاسلام هاشمی: پلتفرمهای مجازی بیوقفه در حال پمپاژ سبک زندگی مصرفگرا و لذتجوییهای فردگرایانه و بدون فرزند هستند. راهکار تقابل با این جریان، فیلترینگ یا برخوردهای سلبی نیست؛ بلکه باید با کمک چهرههای تأثیرگذار و تولیدات فاخر، شیرینیها و دستاوردهای عاطفی خانوادههای پویا را روایت کنیم. باید نشان دهیم که والدگری تا چه حد به بلوغ شخصیتی و سلامت روان کمک میکند. از طرفی، عبور از سنین طلایی ازدواج، مستقیماً نرخ باروری را نشانه میگیرد. ترویج وصلتهای آسان و حمایت از زوجین در سالهای ابتدایی زندگی، یک ضرورت است.
در نهایت، باید تأکید کنم که هسته مرکزی بحران جمعیت، «بحران امید» است. زوجی که افق روشنی از آینده اقتصادی و اجتماعی کشور نداشته باشد، به تولد انسانی دیگر در این چرخه رضایت نمیدهد. بنابراین، ترمیم اعتماد عمومی و بازتولید امید اجتماعی، پیششرط هرگونه تحول جمعیتی است. برای پیروزی در این میدان، به یک همافزایی همهجانبه میان حاکمیت، نخبگان، رسانهها و مردم نیاز داریم تا با عبور از قهرمانسازیهای کاذب فردی، والدین متعهد را بهعنوان قهرمانان واقعی و ناجیان آینده ایران اسلامی به جامعه معرفی کنیم.
