تجارت سیاه جسد؛ چرا اشراف اروپایی مومیایی های مصر را می خوردند؟ / مهمانی های مومیایی گشایی چگونه برگزار می شدند
عصر ایران – در دوران ویکتوریا در قرن نوزدهم، فتوحات ناپلئون در مصر دروازه های تاریخ این سرزمین باستانی را به روی اروپایی ها گشود. اما این شیفتگی به تاریخ مصر، آغازگر یکی از تاریک ترین و بی رحمانه ترین دوره های برخورد با آثار باستانی بود. در آن زمان، نخبگان و طبقه اشراف اروپایی هیچ احترامی برای مومیایی ها قائل نبودند؛ به طوری که مومیایی های باستانی به سادگی از دست فروشان خیابانی خریداری می شدند تا به عنوان جاذبه اصلی مهمانی ها و مجالس اجتماعی قرن هجدهم و نوزدهم مورد استفاده قرار گیرند.
مهمانی های مومیایی گشایی؛ سرگرمی عجیب اشراف
اشراف این دوران تمایل عجیبی به برگزاری «مهمانی های مومیایی گشایی» داشتند. همان طور که از نامش پیداست، تم اصلی این ضیافت ها باز کردن باندهای یک مومیایی باستانی در مقابل چشمان تماشاگران پر سر و صدا بود؛ جمعیتی که هم زمان با عریان شدن جسد، هلهله می کردند و دست می زدند.
اما ماجرا به این نمایش های هولناک ختم نمی شد. در آن دوره، بقایای حفظ شده مصریان باستان به طور روتین پودر شده و به عنوان یک داروی شفابخش توسط مردم مصرف می شد! محبوبیت پودر مومیایی به حدی زیاد شد که یک تجارت تقلبی بزرگ برای برآورده کردن تقاضای بازار شکل گرفت؛ تجارتی که در آن، گوشت و جسد گدایان تازه درگذشته را به جای مومیایی های باستانی مصر به فروش می رساندند.
از سوخت قطار تا صنعت کاغذسازی و کشاورزی
با پیشرفت انقلاب صنعتی، بهره کشی از مومیایی های مصری وارد فاز کاربردی تر و صنعتی شد. تعداد بی شماری از مومیایی های انسانی و حیوانی به طور کامل آسیاب شده و برای استفاده به عنوان کود کشاورزی به بریتانیا و آلمان فرستاده شدند.
برخی دیگر از این اجساد برای تولید رنگدانه ای معروف به «قهوه ای مومیایی» استفاده می شدند. حتی به باندهای کتان دور مومیایی ها نیز رحم نکردند؛ این پارچه ها را از جسد جدا کرده و برای استفاده در صنعت کاغذسازی به آمریکا صادر می کردند. عمق این فاجعه به حدی بود که مارک تواین، نویسنده معروف، در گزارش های خود ذکر کرده که در مصر از مومیایی ها به عنوان سوخت قطارهای لوکوموتیو استفاده می شده است!
بازار سیاه و کارگاه های ساخت مومیایی تقلبی!
با گذشت زمان و پیشرفت قرن نوزدهم، مومیایی ها به اشیا گران بهایی برای نمایش تبدیل شدند و تعداد زیادی از آن ها توسط مجموعه داران خصوصی، ثروتمندان اروپایی و آمریکایی به عنوان سوغات سفر خریداری شدند. کسانی هم که توانایی مالی خرید یک مومیایی کامل را نداشتند، اعضای تکه تکه شده بدن مانند سر، دست یا پا را از بازار سیاه می خریدند و به کشور خود قاچاق می کردند.
رونق این تجارت به قدری بالا گرفت که حتی پس از غارت کامل مقبره ها و گورستان های باستانی مصر، دیگر جسد کافی برای پاسخ به تقاضای انبوه بازار وجود نداشت. در نتیجه، قاچاقچیان شروع به ساخت مومیایی های تقلبی کردند. آن ها جسد مجرمان اعدام شده، افراد مسن، فقرا و کسانی را که بر اثر بیماری درگذشته بودند تهیه می کردند، آن ها را در میان شن های داغ دفن کرده یا درون بدنشان را با قیر پر می کردند و در معرض آفتاب قرار می دادند تا ظاهری شبیه به مومیایی باستانی پیدا کند.
راز رنگ «قهوه ای مومیایی» و ریشه واژه مومیا
رنگ معروف «قهوه ای مومیایی» اولین بار در قرن های 16 و 17 میلادی از ترکیب صمغ سفید، مرّ (نوعی صمغ گیاهی) و بقایای آسیاب شده مومیایی های انسانی و گربه های مصری ساخته شد. این رنگ به دلیل شفافیت فوق العاده اش، برای لعاب کاری، ایجاد سایه روشن ها، رنگ پوست و سایه اندازی در نقاشی بسیار محبوب بود. هنرمندان آن زمان بر این باور بودند که وقتی قیر و گوشت مومیایی شده در رنگ روغن استفاده شود، نقاشی هرگز ترک نمی خورد و خشک نمی شود. تولید این رنگ سنتی در نهایت در قرن بیستم و به یک دلیل ساده متوقف شد: ذخیره مومیایی های در دسترس جهان به کل تمام شد!
اما ریشه این باورها به واژه «مومیا» (Mummia) بازمی گردد. مومیا در اصل به ماده ای گفته می شد که در فرآیند مومیایی کردن استفاده می شد یا پودری بود که از آسیاب کردن خود مومیایی به دست می آمد و کاربرد دارویی داشت. مصریان باستان در فرآیند مومیایی کردن، پس از خارج کردن اندام های داخلی، شکم را با آسفالتوم (به فارسی: مومیایی یا همان قیر طبیعی) پر می کردند.
در قرون وسطی، مردم به غلط تصور می کردند رزین و قیری که در مومیایی های باستانی مصر به کار رفته، دارای ارزش دارویی و شیمیایی بسیار بالاتری نسبت به قیر طبیعی معمولی است. همین تقاضای شدید برای این ماده معجزه آسا باعث شد که اصطلاح «مومیا» کم کم به خود جسد مردگان باستانی نیز اطلاق شود، چرا که جسد آن ها تنها منبع استخراج این ماده ارزشمند تصور می شد.
تنظیم و ترجمه: محمدی مهدی حیدرپور
