معماری مسجد گوهرشاد، مفاهیم قرآنی بهشت را بازتاب می‌دهد
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، دومین پیش‌نشست تخصصی نخستین همایش ملی پژوهشی هنر و معماری حرم مطهر رضوی، امروز شنبه ۲۵ مهرماه، در تالار شیخ طوسی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی به صورت حضوری و مجازی برگزار شد.
در این نشست، فرشید فلاح، مدیرعامل بنیاد بین‌المللی فرهنگی هنری امام رضا(ع)، سیدمهدی سیدین‌نیا، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان، علیرضا خواجه‌احمد عطاری، رئیس دانشگاه هنر اصفهان، محسن صباغیان طوسی، مشاور سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی، مریم قاسمی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان و مهدی آینه‌چیان، فرزند استاد محمدناصر آینه‌چیان، به بیان دیدگاه‌های خود درباره ظرفیت‌های هنر و معماری ایرانی ـ اسلامی و جایگاه میراث هنری حرم رضوی پرداختند.
توسعه فعالیت‌های فرهنگی و پژوهشی با محوریت امام رضا(ع)
فرشید فلاح، مدیرعامل بنیاد بین‌المللی فرهنگی هنری امام رضا(ع)، با اشاره به ظرفیت هنر و فرهنگ برای خدمت به ساحت امام رضا(ع)، اظهار کرد: خدمت فرهنگی و هنری به امام رضا(ع) به مشهد محدود نیست و می‌توان از ظرفیت‌های فرهنگی و هنری در سراسر کشور برای ترویج معارف رضوی بهره گرفت.
وی با اشاره به برگزاری جشنواره‌های فرهنگی و هنری این بنیاد با همکاری ادارات کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان‌ها، بر ضرورت گسترش همکاری میان مجموعه‌های فرهنگی و پژوهشی تأکید کرد.
مدیرعامل بنیاد بین‌المللی فرهنگی هنری امام رضا(ع) همچنین با اشاره به همکاری این بنیاد با بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، از ظرفیت انتشار مقالات علمی برگزیده در دو فصلنامه این بنیاد سخن گفت و بر تقویت پیوند میان فعالیت‌های فرهنگی و پژوهش‌های تخصصی تأکید کرد.
فلاح در ادامه، با اشاره به جایگاه استاد محمدناصر آینه‌چیان در هنرهای مرتبط با حرم مطهر رضوی، آثار این هنرمند را بخشی از میراث هنری آستان دانست که در شکل‌گیری فضای معنوی حرم و تجربه زیارت نقش دارد.
سیدمهدی سیدین‌نیا، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان، نیز به‌صورت برخط در این نشست حضور یافت و از آمادگی مجموعه‌های فرهنگی و هنری استان برای مشارکت در همایش ملی پژوهشی هنر و معماری حرم مطهر رضوی خبر داد.
وی با اشاره به برگزاری نشست‌های مقدماتی در این زمینه، بر ضرورت برنامه‌ریزی برای برگزاری اثربخش همایش تأکید کرد و ابراز امیدواری کرد که این رویداد بتواند در تبیین و تقویت هنر و معماری ایرانی ـ اسلامی و استمرار فعالیت‌های پژوهشی این حوزه مؤثر باشد.
علیرضا خواجه‌احمد عطاری، رئیس دانشگاه هنر اصفهان، در ارائه‌ای با موضوع بازنمایی تصویر بهشت در معماری و تزئینات مسجد گوهرشاد، به بررسی ارتباط میان توصیف‌های قرآنی از بهشت و عناصر فضایی و تزئینی این مسجد پرداخت.
وی با اشاره به مؤلفه‌هایی همچون باغ‌ها، آب‌های روان، درختان، سایه، آرامش و رضوان الهی در توصیف قرآنی بهشت، توضیح داد که برخی از این مفاهیم در سنت معماری ایرانی و هنرهای وابسته به آن بازتاب یافته‌اند.
رئیس دانشگاه هنر اصفهان، باغ ایرانی را نمونه‌ای از سازمان‌دهی فضا بر پایه هندسه، نظم، تناسب و تقارن دانست و افزود: در مسجد گوهرشاد نیز صحن، ایوان‌ها، شبستان، گنبد، مناره‌ها و محراب در ارتباطی هماهنگ با یکدیگر قرار گرفته‌اند و مجموعه‌ای یکپارچه را شکل داده‌اند که جهت‌گیری اصلی آن عبادت و تعالی معنوی است.
عطاری با اشاره به نقوش هندسی، اسلیمی، گل‌وبوته و کتیبه‌های به‌کاررفته در تزئینات مسجد، بیان کرد: این عناصر افزون بر ارزش زیبایی‌شناختی، مفاهیمی همچون نظم، بی‌کرانگی و ماندگاری را بازتاب می‌دهند و زمینه تأمل در مفاهیم معنوی را فراهم می‌کنند.
وی همچنین آب را از عناصر مؤثر در سازمان‌دهی فضای معماری و تجربه حسی مخاطب برشمرد و توضیح داد که کاشی‌کاری‌ها و نقوش الهام‌گرفته از طبیعت، با بازآفرینی هنری عناصر طبیعی، پیوند میان زیبایی، طبیعت و معنا را برقرار می‌کنند.
رئیس دانشگاه هنر اصفهان تأکید کرد: مسجد گوهرشاد به معنای واقعی کلمه باغ نیست، اما نظم فضایی و عناصر معماری و تزئینی آن می‌توانند منطق باغ ایرانی و برخی مفاهیم مرتبط با بهشت را در ذهن مخاطب تداعی کنند.
استاد آینه‌چیان در احیای هنرهای سنتی حرم رضوی نقش داشت
محسن صباغیان طوسی، مشاور سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی، با اشاره به سابقه فعالیت خود در این مجموعه از سال ۱۳۶۳، به حضور استاد محمدناصر آینه‌چیان در حدود سال ۱۳۶۵ و نقش او در توسعه هنرهای تزئینی حرم پرداخت.
وی با بیان اینکه آینه‌چیان در احیا و به‌کارگیری شیوه‌های سنتی هنرهای وابسته به معماری نقش مؤثری داشت، اظهار کرد: این هنرمند افزون بر طراحی و اجرای آثار، در تلفیق هنرهای مختلف و هماهنگ‌سازی آن‌ها با فضاهای معماری از توانمندی و تجربه قابل توجهی برخوردار بود.
صباغیان طوسی با اشاره به فنون و شیوه‌هایی همچون فرنگ، تذهیب با ورق طلا، لایه‌چینی، رسمی‌بندی و یزدی‌بندی، گفت: استاد آینه‌چیان از این ظرفیت‌ها در کنار هنرهایی مانند آینه‌کاری، گچ‌بری و رنگ‌آمیزی بهره می‌گرفت و در هماهنگی میان این هنرها و معماری حرم نقش داشت.
وی از کتابخانه مرکزی و بخش‌هایی از مجموعه حرم، از جمله رواق امام خمینی(ره)، دارالحجه، دارالرحمه و دارالهدایه و نیز فضاهای مرتبط با بنیاد پژوهش‌های اسلامی، به‌عنوان نمونه‌هایی از عرصه‌های فعالیت این هنرمند یاد کرد.
مشاور سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی با تأکید بر اینکه فعالیت آینه‌چیان به تقلید صرف از سبک‌های تاریخی محدود نبود، افزود: وی در پی ایجاد هماهنگی میان هنرهای سنتی و نیازهای معماری حرم بود و در شکل‌گیری هویت متمایز هنر و معماری رضوی نقش‌آفرینی کرد.
صباغیان طوسی همچنین به نقش این هنرمند در هماهنگ‌سازی فعالیت هنرمندان و استادکاران اشاره کرد و گفت: آینه‌چیان بیش از مطرح کردن نام خود، بر کیفیت و ماندگاری آثار تمرکز داشت.
وحدت در کثرت از مبانی هنر و معماری اسلامی است
مریم قاسمی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان، با تبیین مبانی فکری هنر و معماری اسلامی، وحدت در کثرت و اصل توحید را از مفاهیم بنیادین این حوزه دانست.
وی با اشاره به جایگاه حیاط مرکزی و فضای خالی در معماری، توضیح داد که این عناصر افزون بر کارکرد اقلیمی، از نظر فرهنگی و معنایی نیز در سازمان‌دهی فضا و شکل‌گیری تجربه مخاطب مؤثرند.
قاسمی با اشاره به جایگاه حرم مطهر رضوی در هویت شهر مشهد، اظهار کرد: صحن‌ها، ایوان‌ها، گنبدها، مناره‌ها، رواق‌ها، کاشی‌کاری‌ها و آینه‌کاری‌های حرم، با وجود تنوع در شکل و شیوه اجرا، در کلیتی هماهنگ قرار گرفته‌اند و در شکل‌گیری معنای واحد این مجموعه نقش دارند.
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان با اشاره به رویکرد معنوی هنرمندان در سنت هنر اسلامی، افزود: در این سنت، آفرینش هنری با مفاهیم معنوی و خدمت به حقیقت الهی پیوند داشته و فعالیت هنرمندان صرفاً به دنبال شهرت فردی نبوده است.
وی با تأکید بر ضرورت پاسداشت هنرهای سنتی، مستندسازی تجربه استادکاران و انتقال دانش فنی آنان به نسل‌های آینده، حفظ این میراث را برای تداوم هنر و معماری ایرانی ـ اسلامی ضروری دانست.
مهدی آینه‌چیان، فرزند استاد محمدناصر آینه‌چیان، با تأکید بر ضرورت معرفی و مستندسازی آثار هنری حرم مطهر رضوی، نبود اطلاعات دیجیتال و دسترسی برخط کافی درباره بخشی از این آثار را از مسائل قابل توجه این حوزه برشمرد.
وی ابراز کرد: برای آثار هنری و معماری حرم، شناسنامه‌های جامع تهیه شود و با استفاده از ابزارهایی مانند کدهای پاسخ سریع، اطلاعات مرتبط با هر اثر به زبان‌های مختلف در اختیار زائران، پژوهشگران و گردشگران داخلی و خارجی قرار گیرد.
فرزند این هنرمند با اشاره به سال‌ها فعالیت پدرش در محیط‌های هنری و کارگاهی حرم، بیان کرد: استاد آینه‌چیان با وجود بیماری و مشکلات جسمی ناشی از سال‌ها مواجهه با گردوغبار و مواد شیمیایی، فعالیت حرفه‌ای خود را ادامه داد. وی همچنین از همراهی و مراقبت مادرش در دوران بیماری پدر یاد کرد.
مهدی آینه‌چیان در ادامه از اهدای دو اثر از آثار پدرش به موزه آستان قدس رضوی خبر داد.
به گفته وی، یکی از این آثار که در سال ۱۳۷۲ خلق شده، چهره شماری از شخصیت‌های روحانی تأثیرگذار در تاریخ معاصر ایران، از جمله مدرس و امام خمینی(ره)، را به تصویر کشیده است. در طراحی این اثر از تصویر اسکناس هزار تومانی آن دوره نیز استفاده شده و اثر پیش‌تر در نمایشگاه‌هایی به نمایش درآمده است.
اثر دیگر با موضوع غدیر، امام علی(ع) و ذوالفقار را به تصویر می‌کشد و با شیوه لایه‌چینی روی کاغذ اجرا شده است.
وی با اشاره به ارزش تاریخی و هنری آثار برجای‌مانده از استاد آینه‌چیان، بر ضرورت ثبت مشخصات، پیشینه و شیوه اجرای آثار هنرمندان فعال در حرم مطهر رضوی تأکید کرد.
گفتنی است دومین پیش‌نشست تخصصی نخستین همایش ملی پژوهشی هنر و معماری حرم مطهر رضوی با بررسی ابعاد هنری، معماری و معنوی این مجموعه و تأکید بر ضرورت پژوهش، معرفی و مستندسازی میراث هنری آستان قدس رضوی برگزار شد.
انتهای پیام/
