نگاهی به عملکرد مجلس شورای اسلامی در دوران دفاع مقدس
به گزارش خبرگزاری حوزه، نهاد قانونگذاری در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، در حالی نخستین گامهای خود را برمیداشت که کشور با تهاجم نظامی وسیع روبهرو شد. مجلس شورای اسلامی در سه دوره نخست خود، نهتنها وظیفه سنگین ساختارسازی برای نظام نوپا را بر عهده داشت، بلکه میبایست به عنوان ستاد پشتیبانی قانونی و بودجهای جنگ، تلاطمهای ناشی از جنگ تحمیلی عراق علیه ایران را مدیریت میکرد. بررسی عملکرد این سه دوره، نشاندهنده چگونگی تبدیل یک نهاد دموکراتیک به بازوی توانمند دفاع ملی در بحرانیترین روزهای تاریخ معاصر ایران است.
دوره اول (۱۳۵۹ ـ ۱۳۶۳)
بعد از تصویب قانون اساسی و تأیید آن در همهپرسی و انتخاب رئیسجمهور، تکمیل ساختار سیاسی کشور با برگزاری انتخابات و تشکیل مجلس که از ارکان مهم نظام جمهوری اسلامی ایران بوده است، در دستور کار قرار گرفت. نیروهای سیاسی نیز با وقوفی که به جایگاه مجلس داشتند، از نیمه دوم بهمنماه ۱۳۵۸ بهطور وسیع و فراگیر، آمادگی خود را برای انتخابات مجلس اعلام کردند. انتخابات نخستین دوره مجلس شورای اسلامی در ۲۴ اسفند ۱۳۵۸ برگزار شد. این انتخابات پنجمین انتخابات عمومی پس از همهپرسی تعیین نظام جمهوری اسلامی، انتخابات نمایندگان مجلس خبرگان قانون اساسی، همهپرسی قانون اساسی و انتخابات ریاستجمهوری بود. مراجعه به آرای عمومی و برگزیدن مسئولان نهادها و رسمیتدادن در مدت یکسال، آن هم در سال اول پیروزی انقلاب، اهمیت بهسزایی داشت و امری کاملاً استثنایی به نظر میرسید. [۱]
در روز ۵ خرداد ۱۳۵۹ متن پیام تاریخی امام خمینی به مناسبت گشایش مجلس منتشر شد. امام در این پیام تأکید کردند که مرکز همه قانونها و قدرتها، مجلس است. امام در مجموع بر وجوه کاربردی و برنامهای مجلس تکیه داشتند و انتظار رفع بحرانها به واسطه عملکرد نمایندگان ملت را به عنوان مدخلی برای حل مشکلات کشور در نظر میگرفتند. دو روز بعد مجلس رسماً آغاز به کار کرد؛ در روز ۷ خرداد ۱۳۵۹، با قرائت پیام و توصیههای امام، مجلس افتتاح شد و بلافاصله رسیدگی به اعتبارنامه نمایندگان آغاز گردید. [۲]
در مجلس اول، ۸۰۴ لایحه و طرح بهطور رسمی مطرح شد که ۳۶۵ لایحه تصویب و ابلاغ گردید و ۲۹۱ لایحه دیگر، قبل از بحث یا پس از بحث مسترد شد یا مسکوت ماند و یا رد شد و ۱۴۷ لایحه و طرح نیز در کمیسیونها باقی ماند که به دوره دوم مجلس رسید. ۳۱ بار بحث درباره اعضاء و کابینه دولت مطرح شد و ۱۰۲ وزیر از مجلس رأی اعتماد گرفتند. در بین مصوبات و لوایح، طرحهای مهمی وجود داشت که بر جامعه ایران پس از پیروزی انقلاب، تأثیرات مهمی برجای گذاشت که عبارت بودند از:
حلوفصل مسئله گروگانها، قانون تعیین سرپرستی وزارتخانههای بیوزیر، تصویب طرح عدم کفایت سیاسی رئیسجمهور (ابوالحسن بنیصدر)، لایحه حذف ربا از سیستم بانکی کشور که در صورت اجرا تحول بزرگی در سیستم بانکداری اسلامی ایجاد میکرد، لایحه اراضی شهری برای حل مشکل مسکن مردم، طرح توزیع عادلانه آب، طرح بهرهبرداری از معادن کشور، ایجاد شهرکهای صنعتی و شرکتهای روستایی، لوایح و طرحهای دیوان محاسبات و دیوان عدالت اداری، تأسیس وزارتخانههای جهاد سازندگی و صنایع سنگین و معادن و فلزات و اطلاعات، مکلفکردن دولت به تقدیم لایحه انقلاب اداری، نحوه اداره صداوسیما، تأسیس دانشگاه بینالمللی اسلامی و نحوه فعالیت احزاب. [۳]
مجلس شورای اسلامی دوره اول، چهار ماه پس از آغاز به کار خود با جنگ تحمیلی گستردهای روبهرو شد و در شرایطی که اوضاع سیاسی کشور پس از پیروزی انقلاب نهتنها تثبیت نشده، بلکه با بحران نیز روبهرو بود و در شرایطی که جنگ، بخش وسیعی از امکانات اقتصادی و زیربنایی کشور را از بین برده بود، مجلس شورای اسلامی باید به عنوان یکی از ارکان اساسی نظام جمهوری اسلامی ایران به رفع این مشکلات اقدام میکرد؛ لذا مجلس از همان ابتدا، مسئله جنگ را سرلوحه کارهای خود قرار داد و با تصویب قوانین مربوط به جنگ، نقش مؤثری در پیروزیهای قوای نظامی ایران داشت. حضور فعال نمایندگان در جبهههای جنگ و آشنایی با مشکلات نیروهای نظامی و تدوین و تصویب قوانین مربوط به آن و تسهیل در کمکرسانی به جبهههای جنگ، از اقدامات تأثیرگذار مجلس اول در سالهای ابتدایی جنگ تحمیلی بود.
مصوبات مجلس شورای اسلامی دوره اول در این باره را میتوان به چند بخش تقسیم کرد: تدوین اساسنامه سپاه پاسداران و بسیج مستضعفین، قوانین مربوط به تأمین بودجه برای مخارج جنگ، ایجاد بنیادهای مستقل برای کمک به آسیبدیدگان جنگ مانند بنیاد شهید و بنیاد امور جنگزدگان، قوانین پشتیبانی از رزمندگان، اسرا و خانوادههای آنان و قوانینی برای تسهیل در امر کمکرسانی به جبهههای جنگ. [۴]
دوره دوم (۱۳۶۳ ـ ۱۳۶۷)
مرحله نخست انتخابات مجلس دوم شورای اسلامی در ۲۶ فروردین ۱۳۶۳ مصادف با میلاد حضرت علی (ع) برگزار شد که حدود ۱۵ میلیون و ۹۹۵ هزار و ۲۱ رأی به صندوق اخذ رأی ریخته شد و تعداد ۱۲۱ نفر به مجلس راه یافتند. تعداد ۱۳۰ نفر از نمایندگان نیز در انتخابات مرحله دوم که در تاریخ ۲۷ اردیبهشت ۱۳۶۳ برگزار گردید به مجلس راه یافتند و سایر نمایندگان نیز در انتخابات میاندورهای انتخاب شدند. دوره دوم مجلس شورای اسلامی ساعت ۸ صبح روز دوشنبه، ۷ خرداد ۱۳۶۳ گشایش یافت. مراسم افتتاحیه با حضور سران قوه مجریه و قضاییه، اعضای هیئت دولت، نمایندگان آیات عظام، فرماندهان نظامی و سفرا و کارداران خارجی برگزار گردید. [۵]
در کل دوره مجلس دوم، کشور درگیر جنگ با صدام بود. از همین رو علاوه بر تصویب بودجه و هزینههای جنگی، قوانینی در همین رابطه و در ارتباط با نیروهای مسلح و نیز خانواده اسرا، شهدا و جانبازان از تصویب مجلس گذشت که از مهمترین این قوانین میتوان به قانون خدمت وظیفه عمومی، قانون کمیته انقلاب اسلامی، قانون ارتش جمهوری اسلامی، قانون معافیت یک نفر از فرزندان خانوادههای شهدا، معلولین، اسرا و مفقودالاثر از خدمت وظیفه عمومی، قانون اعاده به خدمت کارکنان بازخرید شده نیروهای مسلح، قانون اصلاح ماده ۱۷ اساسنامه سپاه پاسداران، قانون حقوق و مزایای پرسنل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی و نظایر آن اشاره کرد. در ادامه به چهار مورد از این قوانین به اختصار پرداخته میشود:
الف) قانون خدمت وظیفه عمومی
این قانون در سال اول مجلس دوم و تنها پس از چند ماه از تشکیل این دوره به تصویب رسید و حکایت از توجه نمایندگان به مسئله جنگ و تلاش آنان در جهت موانع مربوط به جنگ دارد. قانون مذکور که به منظور دفاع از استقلال و تمامیت ارضی نظام جمهوری اسلامی ایران و جان و مال و ناموس مردم وضع شده، قانون مطول و جامعی است که در برگیرنده تمامی مسائل مربوط به خدمت وظیفه عمومی میباشد و شامل هفت فصل است.
ب) قانون اعاده به خدمت کارکنان بازخرید شده نیروهای مسلح
قانون مذکور به صورت لایحه از طرف دولت به مجلس ارائه شد و در تاریخ ۲ دی ۱۳۶۳ به تصویب مجلس و در ششم دیماه به تأیید شورای نگهبان رسید. به موجب این قانون که شامل یک ماده و سه تبصره است، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران میتوانند آن دسته از پرسنل فنی، مهندسی و عملیاتی خود را که طبق قوانین و مقررات مربوطه تا تاریخ تصویب این قانون بازخرید از خدمت شدهاند، در صورت ضرورت و نیاز به خدمات آنان در جنگ یا امور فنی و موافقت پرسنل فقط برای یکبار با درجه یا رتبه و خدمت قبلی و رعایت شرایطی به خدمت باز گردانند.
ج) اساسنامه کمیته انقلاب اسلامی ایران
اساسنامه کمیتهی انقلاب اسلامی در تاریخ ۴ خرداد ۱۳۶۵ در مجلس تصویب شد و ده روز پس از آن یعنی در تاریخ ۱۴ خرداد ۱۳۶۵ به تأیید شورای نگهبان رسید. مطابق این قانون، هدف از استقرار کمیته، که زیر نظر وزیر کشور اداره میشد، حفظ انتظامات کشور در جهت پاسداری از انقلاب اسلامی تعیین شد و مأموریت کمیته عبارت بود از مبارزه قانونی با عوامل و حرکتهایی که مخل امنیت کشور باشند.
علاوه بر آن طبق قانون مذکور کمیته انقلاب در شرایطی که در بندهای مختلف این قانون مشخص شده به همکاری و هماهنگی با وزارت اطلاعات، ژاندارمری، ارتش و سپاه موظف گردیدند. اساسنامه کمیته انقلاب اسلامی مشتمل بر دو فصل، ده ماده و هفت تبصره است.
د) قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران
قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران نیز همانند قانون وظیفه عمومی از مهمترین طرحهای مصوب در دوره دوم مجلس شورای اسلامی است. این قانون از جمله طولانیترین، مفصلترین و جامعترین قوانین مصوب این دوره بوده و شامل تعاریف، اهداف، اصول و ویژگیها، وظایف و مأموریتهای نیروهای مسلح به ویژه ارتش جمهوری اسلامی ایران است. در قانون مذکور، اسلامی بودن، ولایی بودن، مردمی بودن، خودکفایی، انضباط، سادگی، اقتدار و تدافعی بودن از جمله اصول و ویژگیهای اساسی نیروهای مسلح تعیین شده و مأموریت و وظایف این نیروها در موارد گوناگون معین گردیده است. [۶]
سایر قوانین این دوره به حوزههای مختلفی قابل تقسیم است که در ادامه به آنها اشاره مختصری خواهد شد. [۷]
– در حوزه سیاسی میتوان به قانون مطبوعات، قانون وزارت خارجه و نیز قانون تعیین حدود اختیارات ریاست جمهوری اشاره نمود.
– در مورد آموزش و فرهنگ، طرحها و لوایح زیادی به تصویب رسید که از مهمترین آنها میتوان به قانون نحوه مشارکت مردم در آموزش و پرورش، قانون اهداف و وظایف آموزش و پرورش، قانون نحوه تأسیس هیئت علمی مورد نیاز دانشگاهها، قانون تشکیل سازمان میراث فرهنگی، قانون اهداف و وظایف وزارت فرهنگ و آموزش عالی، قانون اعزام دانشجو به خارج، قانون تأیید رشتههای دانشگاهی دانشگاه آزاد اسلامی و قوانین مربوط به توافقنامههای فرهنگی بین دولت جمهوری اسلامی و سایر دول اشاره کرد.
– بحث اقتصاد از جمله مسائل حل نشده در مجلس دوم بود. اختلاف بر سر اینکه مالکیت دولتی یا مالکیت خصوصی و یا اقتصاد تعاونی بر نظام اقتصادی کشور حاکم باشد، در طول این دوره از مجلس همواره وجود داشت. از جمله مهمترین قوانین اقتصادی و صنعتی این دوره میتوان به قانون نحوه اجرای اصل ۴۹ قانون اساسی، قانون تشکیل کمیته ملی سدهای بزرگ، قانون تأسیس وزارت صنایع سنگین، قانون نحوه وصول مالیات مشاغل، قانون مالیاتهای مستقیم، قانون بیمه بیکاری، قوانین بودجه، قانون مقررات صادرات و واردات، قانون افزایش سرمایه جمهوری اسلامی ایران در بانک جهانی و نظایر آن نام برد.
– در مورد مباحث بهداشتی و درمانی نیز قوانین زیادی به تصویب مجلس دوم رسید که میتوان از قانون تشکیل وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، قانون نحوه تأمین دارو در مناطق محروم و نیازمند کشور، قانون ثبت و گزارش بیماریهای سرطانی، قانون الزام تزریق واکسن ضدکزاز برای بانوان قبل از ازدواج، قانون مربوط به خدمت پزشکان و پیراپزشکان، قانون استفاده از درآمدهای اختصاصی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، قانون ترخیص تعرفههای کالاهای پزشکی ضروری و فوری مورد نیاز بنیاد شهید، قانون تشکیلات و وظایف وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و قوانین دیگر در این زمینه یاد کرد.
– همچنین مهمترین قوانینی که در رابطه با کشاورزی از تصویب مجلس دوم گذشت، عبارت بودند از: قانون تأسیس شرکت تولید و توزیع بذر و نهال؛ قانون اعتبار اسناد عادی وامهای پرداختی شرکتهای تعاونی روستایی، عشایری و صیادی به اعضا؛ قانون الزام دولت به منظور تهیه لایحه برنامه افزایش تولید محصولات اساسی کشاورزی؛ قانون استفاده از درآمدهای سازمان تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، اساسنامه شرکت سهامی تولید، تهیه و توزیع بذر و نهال.
دوره سوم (۱۳۶۷ ـ ۱۳۷۱)
دوره سوم مجلس شورای اسلامی همزمان بود با ماههای منتهی به پایان جنگ هشت ساله عراق و ایران. آنچه که در این زمان قابل ذکر میباشد، حملات گسترده عراق موسوم به «جنگ شهرها» در بازه انتخابات مجلس است. رژیم عراق از تاریخ ۹ اسفند ۱۳۶۶ حمله به شهرها و مناطق مسکونی ایران را با زدن موشکها و بمباران هوایی آغاز کرد و جمهوری اسلامی ایران به تلافی اقدامات رژیم عراق حملههای موشکی به بغداد و چند شهر غیرمذهبی عراق را شروع نمود. مجموعه این حملات به جنگ شهرها معروف شد.
حملات موشکی و هوایی رژیم بعثی عراق تا دو ساعت مانده به انتخابات مرحله اول دوره سوم مجلس شورای اسلامی در تاریخ ۱۹ فروردین ۱۳۶۷ ادامه داشت. در روز پنجشنبه ۱۸ فروردین ۱۳۶۷ یک روز قبل از انتخابات مرحله اول مناطق مسکونی شهرهای تهران، اصفهان، کرج و قم را مورد حملات موشکی، و تبریز، ایلام، باختران (کرمانشاه)، دزفول، هندیجان، کوهدشت، مسجدسلیمان، شوشتر، پلدختر و همدان مورد حملات هوایی قرار گرفت. همچنین رژیم بعثی عراق در شب پنجشنبه و بامداد جمعه ۱۹ فروردین، یعنی روز برگزاری انتخابات مرحله اول دوره سوم مجلس شورای اسلامی، مناطق مسکونی شهرهای تهران، قم و اصفهان را مورد حمله موشکی و مناطق مسکونی شهرهای همدان و باختران (کرمانشاه) را مورد حمله هوایی قرار داد. [۸]
به هر ترتیب، مجلس سوم در ۷ خرداد ۱۳۶۷ افتتاح شد و در طول این دوره از قانونگذاری، ۴۸۹ جلسه تشکیل گردید و در طی این جلسات ۲۵۴ قانون از تصویب مجلس گذشت. از این ۲۵۴ قانون، ۱۳۴ قانون لایحه دولت و ۱۲۰ قانون طرح نمایندگان مجلس بود. همچنین در طول این دوره ۹۰ طرح و لایحه از سوی مجلس رد شد. این قوانین در زمینههای سیاسی (داخلی و خارجی)، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، قضایی و نظامی بودند، ولی بیشتر آنها با توجه به پیامدهای جنگ تحمیلی هشت ساله، بهطور مستقیم یا غیرمستقیم به امور اقتصادی مربوط میشدند و اصولاً مهمترین دغدغه و دلمشغولی مجلس سوم شورای اسلامی مربوط به امور اقتصادی از جمله تورم، گرانی و کمک به محرومان و مستضعفان بود. حتی برخی قوانین فرهنگی و قضایی مانند قوانین مربوط به افزایش حقوق استادان دانشگاه و معلمان و قانون مجازات اخلالگران در نظام اقتصادی کشور نیز با دید اقتصادی تصویب گردید. [۹]
جمعبندی
کارنامه مجلس شورای اسلامی در دوران دفاع مقدس، از مجلس اول که با بحرانهای سیاسی داخلی و شروع ناگهانی جنگ دست و پنجه نرم میکرد، تا مجلس دوم که بر تثبیت ساختارهای نظامی و حمایتی تمرکز داشت و در نهایت مجلس سوم که با چالشهای اقتصادی پس از جنگ روبهرو بود، نشاندهنده یک پویایی مستمر است. مجلس در این دوران موفق شد با تصویب قوانین زیربنایی در حوزههای دفاعی، بهداشتی و حمایتی، خلأهای اجرایی دوران جنگ را پر کرده و همزمان، ریلگذاری لازم برای عبور از وضعیت اضطراری به دوران بازسازی را فراهم آورد.
منابع
[۱]بهداروندیانی، غلامرضا (۱۳۹۸). تاریخ ایران پس از انقلاب اسلامی، جلد دوم، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۹۳.
[۲]رضوی، سید مسعود (۱۳۹۷). تاریخ سیاسی ایران از انقلاب تا جنگ، چاپ اول، تهران: انتشارات اطلاعات، صص ۴۱۹ و ۴۲۰.
[۳]بهداروندیانی، همان، ص ۱۳۴.
[۴]خوشزاد، اکبر (۱۳۸۶). مجلس شورای اسلامی دوره اول، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، صص ۱۴۹ ـ ۱۶۰.
[۵]آقایی جیرهنده، عباس و بسطامی، رضا (۱۳۸۷). دومین دوره مجلس شورای اسلامی، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۵۰.
[۶]همان، صص ۸۹ ـ ۹۱.
[۷]ر. ک: همان، صص ۸۱ ـ ۱۰۴.
[۸]جهانمحمدی، رضا (۱۳۸۹). مجلس شورای اسلامی دوره سوم، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۳۳.
[۹]همان، ص ۸۹.
