تفکر عقلانی شیعه؛ ثمره مجاهدت علمی باقرالعلوم(ع)
به گزارش خبرگزاری حوزه، نقش امام محمدباقر(ع) در حفظ اسلام و پایهگذاری تمدن اسلامی، یکی از مقاطع مهم و سرنوشتساز در تاریخ اسلام است. ایشان در دورانی حساس که دین با خطر تحریف، فرقهگرایی و نفوذ افکار منحرف مواجه بود، با تکیه بر علم، تقوا و تدبیر، نهضت علمی و فرهنگی بزرگی را پایهگذاری کردند. امام باقر(ع) با تربیت شاگردان برجسته، تبیین معارف اصیل اسلامی و مقابله با انحرافات فکری، مسیر صحیح دین را احیا کردند و بنیان تمدن عقلمحور و مبتنی بر وحی را استوار ساختند، تمدنی که آثار آن تا امروز در تفکر شیعی و دنیای اسلام باقی مانده است.
اقدام ماندگار امام باقر(ع) در حراست از دین و مکتب
از نگاه حجتالاسلام والمسلمین امیرعلی حسنلو استاد حوزه علمیه و پژوهشگر تاریخ اسلام، دوره امامت حضرت باقر(ع) یکی از حساسترین و سرنوشتسازترین مقاطع تاریخ اسلام بوده به نحوی که دین اسلام با خطرات جدی تحریف و انحراف مواجه شده بود و لذا اگر اقدامات علمی و فکری امام محمد باقر(ع) نبود، چه بسا اصل و اساس دین، بهویژه در حوزههای فقه، کلام، حدیث و تاریخ، دچار انحراف می شد.
وی همچنین گفت: در آن مقطع حساس و پیچیده، حکومت اُموی که برای حفظ قدرت خود بهشدت تلاش میکرد، با سرکوب اهل بیت(ع)، جعل حدیث، تحریف معارف اسلامی و تأسیس فرقههایی همچون مرجئه، جبریه و مفوضه، به دنبال تضعیف آموزههای ناب اسلام محمدی(ص) بود. این فرقهها، به نام دین، اما با هدف جداکردن عقل، عدالت و معنویت از دین به فعالیت می پرداختند و در این میان، امام باقر(ع) با نهضت علمی – فرهنگی خویش در برابر این جریانها ایستاده و از قلعه دین و شریعت حراست نمودند.
مقابله هوشمندانه و مقتدرانه با جریانات انحرافی
وی با اشاره به این که در آن زمان، یکی از عوامل اصلی انحراف، ورود احادیث جعلی با منشأ یهودی به منابع اسلامی بوده است، افزود افرادی همچون کعبالاحبار که به ظاهر مسلمان شده بودند، آموزههایی تحریفشده از تورات را در قالب حدیث وارد دین کردند، این احادیث نادرست به منابع تفسیری مهمی مانند تفسیر طبری راه یافتند و تصویری ناروا و کج از پیامبران، خداوند و تاریخ انبیاء الهی ارائه دادند که موجب سردرگمی و تحریف دین میشد.
استاد حوزه علمیه ادامه داد: امام محمد باقر(ع) با این تحریفها مقابله و در حوزه عصمت پیامبران، با صراحت از پاکی و بیخطایی آنها دفاع کرد و این موضعگیری در زمانی بود که بسیاری از عالمان اهل سنت به دلیل تأثیر روایات جعلی، معتقد به خطاپذیری انبیاء شده بودند، همچنین امام باقر(ع) در زمینه توحید، به شدت با قرائتهایی که پروردگار عالم را جسمانی و محدود معرفی میکردند، مخالفت کرد و تأکید داشت که خداوند، متعالی و غیرمادی است.
فعالیتهای امامباقر(ع)؛ بسترساز توسعه مکتب امامصادق(ع)
وی گفت: براساس روایات معتبر، تنها در مسجد کوفه بیش از ۹۰۰ استاد علوم اسلامی فعالیت میکردند که همه آنها تربیت شده مکتب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) بودند که خود این آمار گواهی بر گستردگی و عمق نفوذ علمی این مکتب در سراسر جهان اسلام است که توانست جایگاه علمی شیعه را نیز به خوبی تقویت کند.
حجت الاسلام حسنلو همچنین خاطرنشان کرد: از سوی دیگر، دستاوردهای علمی امام باقر(ع) پایهای برای توسعه مکتب امام صادق(ع) شد و در نهایت برای ساختن تمدن شیعی عظیم، این حرکت علمی، نه تنها اسلام را از خطر تحریف نجات داد، بلکه پایههای تمدن اسلامی را در حوزههای فکری، اخلاقی و معرفتی مستحکم کرد که آثار آن تا امروز برجاست.
وی افزود: آنچه امروزه بهعنوان اصالت اسلام ناب و تفکر عقلانی شیعه میشناسیم، مرهون تلاشها و جهاد علمی امام باقر(ع) است. ایشان با صبر، علم و تلاش مستمر، اسلام را از طوفان تحریف حفظ کردند و مسیر روشن دین را برای آیندگان به ارمغان آوردند.
مؤلفه های تمدنی مجاهدت علمی باقرالعلوم(ع)
حجتالاسلام والمسلمین علیآقا پیروز، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نیز در یادداشتی نوشته است: مدیریتِ امام باقر(ع) در عصر تشتت فکری و انسداد سیاسی امویان، جلوهای از یک «مدیریت جامعنگر و موقعیتسنج» است که فراتر از اداره امور، بر «مهندسیِ زیرساختهای معرفتی» استوار بود. امام با تشخیص دقیقِ خلأهای موجود در جامعه، بهجای کنشهای مقطعی، راهبرد «نهادسازی معرفتی» را در اولویت قرار دادند. امام باقر(ع) در شرایطی که جامعه آمادگی قیام گسترده نداشت، مأموریت اصلی را از «تصرف قدرت» به «تربیت، اصلاح، و تثبیت مبانی» منتقل کردند. ایشان با تأسیس کرسیهای علمی، نظام آموزشیِ تشیّع را پیریزی کردند؛ اقدامی که تنها یک فعالیت آموزشی نبود، بلکه یک «مهندسیِ دقیق برای صیانت از حقیقت» در برابر جریانهای جعل حدیث و تحریف عقاید محسوب میشد.
وی در ادامه افزوده است: در کنار این رویکرد علمی، امام(ع) با استقرار یک «شبکه پویا از سرمایههای انسانی»، مدیریت دانش را به یک جریان پایدار تبدیل کردند. ایشان با تربیت شاگردانِ «عالم و عامل»، شبکه غیررسمی اما منسجم ایجاد کردند که توانست معارف اصیل اسلامی را از گذرگاههای پرخطر آن عصر عبور دهد. این راهبردِ مدیریتِ سرمایه انسانی، نشان از بصیرت ایشان در واگذاری مأموریت به نخبگان و ایجاد همافزایی میان نیروهای فکری دارد.
راهبرد فرهنگساز امام محمدباقر(ع)
نویسنده همچنین با اشاره به این نکته که از منظری دیگر، سیره امام باقر(ع) در حوزه «مدیریتِ الگوساز و نهادینهسازی فرهنگ کار» درسی بیبدیل است، نوشته است: حضورِ فعال و عرقریزانِ ایشان در میدانهای کار و مزارع، فراتر از یک فعالیتِ معیشتی، یک «راهبرد فرهنگساز» برای مقابله با فرهنگِ تظاهر و بیعملی بود. در حقیقت، این رویکردِ امام، نوعی «مهندسیِ رفتاری» بود که به جامعه میآموخت پیشوایِ امت، پیشقراولِ تولید و آبادانی است. ایشان با استفاده از ظرفیتهای اجتماعی، بهویژه در موسم حج، پیام حق را در بسترهای طبیعیِ ارتباطی توزیع میکردند. این امر نه تنها مدیریتِ فرصتها، بلکه جلوهای از «جهاد فرهنگی» ایشان در جهت اقناع عمومی بود.
در بخش پایانی این نوشتار نیز با تأکید بر این که راهبرد کلانِ امام باقر (ع)، «تغییرِ اولویت از تظاهر به قدرت به تکثیرِ حقیقت» بوده است، مینویسد: حضرت باقرالعلوم(ع) با این رویکردِ تمدنی، موفق شدند در فضایی که دستگاه حکومت از «زور و روایتهای جعلی» برای مشروعیتبخشی استفاده میکرد، با اتکا به «دانش و الگوپردازی اخلاقی»، جایگاه رهبریِ الهی را در اندیشه جامعه تثبیت کنند. بدینسان، الگوی مدیریتی امام باقر(ع) نه صرفاً مجموعهای از تکنیکهای اجرایی، که منظومهای جامع از «رهبریِ تمدنساز» است که در آن، بصیرتِ راهبردی با مهندسیِ معرفتی، شبکهسازیِ پایدارِ انسانی با حضورِ مولد در بطنِ جامعه، و تکیه بر اصالتِ حقیقت پیوند میخورد. این دکترینِ چندبعدی، فراتر از یک الگویِ تاریخی، الگویی پویا برای جوامعِ درگیرِ بحرانهای هویتی و گسستهای معرفتی است تا بتوانند با بازتعریفِ ارزشهای بنیادین، ضمن صیانت از حقیقت، هویتِ کارآمدِ خود را در میانِ تلاطمهای سیاسی و اجتماعی بازسازی کنند.
گزارش از: سید محمدمهدی موسوی
