اسناد تاریخی، جایگاه اربعین در فرهنگ شیعی را تبیین میکند
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، کبری صدریان، کارشناس طبقهبندی و فهرستنویسی اسناد آستان قدس رضوی، در سیصدمین برنامه «سهشنبههای علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی» که با موضوع بررسی «اربعین حسینی در آیینه اسناد و موقوفات آستان قدس رضوی» به صورت حضوری و مجازی در تالار اندیشه کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی برگزار شد، به تبیین جایگاه تاریخی این مناسبت در اسناد و مدارک برجایمانده از دورههای مختلف تاریخی پرداخت.
وی با اشاره به اینکه این نشست به مناسبت اربعین حسینی و با هدف معرفی بخشی از میراث مکتوب و اسنادی آستان قدس رضوی برگزار شده است، اظهار کرد: بررسی اسناد تاریخی نشان میدهد اربعین حسینی در ساختار اداری، فرهنگی و موقوفاتی آستان قدس رضوی جایگاهی ویژه داشته و این آیین در طول تاریخ با پشتوانه سنت وقف و مدیریت سازمانیافته، استمرار یافته است.
صدریان افزود: موضوع این پژوهش در سه بخش شامل پیشینه تاریخی و تکوین جاذبه اربعین حسینی، جایگاه اربعین در جغرافیای اداری و ساختار موقوفاتی آستان قدس رضوی و همچنین نقش اربعین در تاریخ معاصر مشهد از مناسک مذهبی تا حماسه اجتماعی بررسی شده است.
وی با بیان اینکه اربعین در فرهنگ شیعی صرفاً یک مناسبت تقویمی برای بزرگداشت چهلم شهادت امام حسین(ع) نیست، تصریح کرد: اربعین نقطه پیوند شهادت با پیامرسانی، احیای ارزشهای عاشورا و استمرار تاریخی نهضت سیدالشهدا(ع) است.
این کارشناس اسناد آستان قدس رضوی ادامه داد: واقعه عاشورا در دهم محرم سال ۶۱ هجری رخ داد، اما حیات تاریخی این نهضت با اربعین حسینی وارد مرحلهای تازه شد؛ چراکه اربعین توانست پیام عاشورا را از یک واقعه تاریخی به یک جریان زنده و ماندگار تبدیل کند.
وی هدف از این پژوهش را بازخوانی جایگاه اربعین حسینی از منظر تاریخی و آیینی و بررسی نحوه برگزاری و مدیریت این مناسبت در حوزه نفوذ معنوی آستان قدس رضوی عنوان کرد و گفت: اسناد موجود نشان میدهد چگونه یک مناسبت مذهبی با تکیه بر سنت حسنه وقف و نظام اداری یکی از کهنترین نهادهای مذهبی ایران، یعنی آستان قدس رضوی، سامان یافته و استمرار پیدا کرده است.
پیشینه تاریخی اربعین؛ از نخستین زیارت تا شکلگیری اجتماع شیعی
صدریان در ادامه با اشاره به نخستین زائران مرقد امام حسین(ع) اظهار کرد: بر اساس منابع معتبر تاریخی، اربعین با بازگشت کاروان اسرای اهلبیت(ع) به کربلا و همچنین نخستین زیارت مرقد مطهر امام حسین(ع) توسط جابر بن عبدالله انصاری، صحابی بزرگ پیامبر اکرم(ص)، و عطیه بن سعد کوفی پیوند خورده است.
وی افزود: این رویداد تاریخی فراتر از یک سوگواری شخصی بود و نخستین هسته اجتماع شیعیان در کنار مرقد سیدالشهدا(ع) را شکل داد؛ چراکه زیارت اربعین از همان آغاز با عنصر معرفت، آگاهی و تبیین پیام عاشورا همراه شد.
کارشناس طبقهبندی و فهرستنویسی اسناد آستان قدس رضوی خاطرنشان کرد: حضور حضرت زینب کبری(س) و امام سجاد(ع) در مسیر بازگشت به کربلا و پیوند دادن مصائب اهلبیت(ع) با پیام قیام حسینی، الگویی از زیارت همراه با معرفت و بیداری را در تاریخ تشیع بنیان گذاشت.
صدریان با اشاره به مفهوم «مغناطیس حسینی» بیان کرد: این جاذبه عظیم که در طول قرنها دلهای مؤمنان را به سوی کربلا سوق داده، همان شعلهای است که از واقعه عاشورا آغاز شد و در اربعین تجلی یافت.
وی با اشاره به بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی درباره آغاز جاذبه مغناطیسی امام حسین(ع) در روز اربعین، گفت: این جاذبه تاریخی تنها محدود به یک دوره خاص نیست، بلکه امروز نیز میلیونها انسان را در مسیر زیارت اربعین به حرکت وامیدارد.
کارشناس طبقهبندی و فهرستنویسی اسناد آستان قدس رضوی ادامه داد: سنت زیارت اربعین با وجود فراز و فرودهای تاریخی و مخالفتها و محدودیتهای مختلف، همواره به عنوان یکی از شعائر مهم شیعه استمرار داشته است.
صدریان با استناد به آثار عالمان شیعه از جمله شیخ مفید در کتاب «مزار الشیعه» گفت: تأکید منابع حدیثی و کلامی بر زیارت اربعین نشاندهنده جایگاه این آیین در حفظ پیوستگی اعتقادی و هویتی جامعه شیعی در طول تاریخ است.
وی ، با بررسی جایگاه اربعین حسینی در ساختار اداری و موقوفاتی آستان قدس رضوی اظهار کرد: با رسمیت یافتن مذهب تشیع در دوره صفویه و تثبیت تشکیلات اداری آستان قدس رضوی، آیینهای سوگواری اهلبیت(ع)، بهویژه مراسم اربعین حسینی، از شکلهای پراکنده و مردمی به ساختاری منظم، سازمانیافته و مبتنی بر نظام وقف تبدیل شد.
کارشناس طبقهبندی و فهرستنویسی اسناد آستان قدس رضوی افزود: بررسی اسناد موجود در آرشیو مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی نشان میدهد که اربعین حسینی در طول دورههای مختلف تاریخی، جایگاه ویژهای در برنامههای آیینی، مالی و اجرایی این مجموعه داشته است.
صدریان با اشاره به وجود بیش از ۶۱ سند تاریخی درباره اربعین در گنجینه رضوی تصریح کرد: این اسناد از دوره صفویه تا دوره معاصر، ابعاد مختلفی از نحوه برگزاری مراسم، تأمین هزینهها، فعالیت موقوفات و مدیریت آیینهای مرتبط با اربعین را آشکار میکند.
این پژوهشگر اسناد تاریخی ادامه داد: یکی از نخستین نشانههای توجه ساختار اداری آستان قدس رضوی به اربعین، تعطیلی برخی موقوفات خدماتی و تجاری در این روز بوده است.
وی بیان کرد: نخستین سند موجود در این زمینه مربوط به دوره صفویه است که در گنجینه رضوی با شماره اموالی ۳۷۷۰۰، صفحه یک، ثبت شده و مربوط به سال ۱۱۴۱ قمری است؛ این سند درباره حمام آغچه از موقوفات آستان قدس رضوی است که بر اساس مفاد آن، این مجموعه در مناسبتهایی مانند عاشورا، ماه مبارک رمضان، ۲۱ رمضان و روز اربعین تعطیل بوده است.
صدریان اضافه کرد: سند دیگری با شماره اموالی ۳۵۳۳۱، صفحه یک، مربوط به سال ۱۱۴۶ قمری نیز تأکید دارد که حمام آغچه به دلیل تعطیلی در ایام مذهبی، از جمله اربعین حسینی، مشمول کاهش اجارهبها شده است.
وی خاطرنشان کرد: این اسناد نشان میدهد که دستکم از اواخر دوره صفویه، اربعین در کنار عاشورا و دیگر مناسبتهای مهم مذهبی، به عنوان روزی ویژه در نظام مدیریتی و اقتصادی آستان قدس رضوی شناخته میشده است.
وقف؛ پشتوانه استمرار آیینهای اربعین در حرم مطهر رضوی
کارشناس طبقهبندی و فهرستنویسی اسناد آستان قدس رضوی با اشاره به نقش موقوفات در پشتیبانی از مراسم اربعین گفت: بخشی از هزینههای برگزاری آیینهای مذهبی در حرم مطهر رضوی از محل موقوفاتی تأمین میشد که واقفان برای اقامه عزاداری اهلبیت(ع) اختصاص داده بودند.
وی افزود: سند شماره ۴۰۶۸۳، صفحه یک، مربوط به موقوفه وزیر نظام، نشان میدهد بخشی از درآمد این وقف برای برگزاری روضهخوانی در روز اربعین، پرداخت انعام به روضهخوانان و تهیه قند و چای برای عزاداران اختصاص یافته بود.
صدریان ادامه داد: سند دیگری مربوط به موقوفه انیسالدوله، همسر ناصرالدینشاه قاجار، نشان میدهد بخشی از هزینههای روشنایی شب اربعین در روضه منوره و اماکن متبرکه حرم مطهر رضوی از محل این موقوفه تأمین میشده است تا فضای مناسب برای حضور زائران و برگزاری مراسم فراهم شود.
وی با اشاره به دوره قاجار اظهار کرد: در این دوره، حرم مطهر رضوی یکی از مهمترین کانونهای تجمع مردم برای برگزاری مراسم اربعین بود و آیینهایی مانند روضهخوانی، ذکر مصیبت و بازخوانی وقایع کربلا در بخشهای مختلف حرم برگزار میشد.
کارشناس طبقهبندی و فهرستنویسی اسناد آستان قدس رضوی افزود: بر اساس اسناد تاریخی، از جمله محلهای اصلی برگزاری این مراسم میتوان به رواق توحیدخانه، رواق و صحن انقلاب (صحن عتیق)، رواق دارالضیافه و دارالسیاده اشاره کرد.
وی تصریح کرد: مهمانخانه سرکار فیضآثار یا همان مهمانسرای حضرتی نیز در پذیرایی از زائران و عزاداران نقش داشت و بر اساس اسناد مالی موجود، اقلامی مانند گلاب، قهوه، یخ، شمعهای مومی و پیه برای روشنایی مجالس و پذیرایی از حاضران تأمین میشده است.
صدریان با اشاره به برخی اسناد دوره قاجار گفت: اسناد مربوط به برگزاری مراسم اربعین از محل موقوفه وزیر نظام در سالهای ۱۲۷۳ و ۱۲۸۸ قمری، هزینههای روضهخوانی و عزاداری سیدالشهدا(ع) را ثبت کردهاند.
وی افزود: همچنین اسناد مربوط به مجلس توحیدخانه، هزینههای تعزیهداری در ایام عاشورا و اربعین را نشان میدهد و سند روشنایی حرم در سال ۱۲۹۷ قمری نیز مصرف شمع، موم و پیه برای شب اربعین حسینی را ثبت کرده است.
کارشناس اسناد آستان قدس رضوی ادامه داد: برخی اسناد دیگر نیز برگزاری روضهخوانی در روز شهادت امام رضا(ع)، اربعین و ماه صفر در ایوان صحن عتیق را نشان میدهد که بخشی از هزینههای آن از محل موقوفات تأمین میشده است.
وی خاطرنشان کرد: مجموعه این اسناد تاریخی نشان میدهد اربعین حسینی در آستان قدس رضوی تنها یک مراسم مذهبی نبوده، بلکه در طول تاریخ با نظام وقف، مدیریت اداری و مشارکت اجتماعی مردم پیوند خورده و به عنوان بخشی از هویت آیینی مشهد مقدس استمرار یافته است.
صدریان، در ادامه با اشاره به جایگاه اربعین در تاریخ معاصر مشهد اظهار کرد: کارکرد اربعین در این شهر تنها به فضای حرم مطهر رضوی محدود نماند، بلکه در گذر زمان ابعاد اجتماعی و فرهنگی گستردهای پیدا کرد و به یکی از جلوههای مهم حضور مردمی در تحولات تاریخی تبدیل شد.
کارشناس طبقهبندی و فهرستنویسی اسناد آستان قدس رضوی افزود: بررسی اسناد و گزارشهای تاریخی نشان میدهد اربعین در مشهد علاوه بر جایگاه آیینی، ظرفیت بالایی برای ایجاد همبستگی اجتماعی، انتقال پیامهای دینی و شکلدهی به حرکتهای جمعی داشته است.
ثبت اربعین به عنوان تعطیلی رسمی در تقویم کشور
صدریان با اشاره به نخستین گامهای رسمیت یافتن اربعین در ساختار عمومی کشور بیان کرد: در سال ۱۳۱۱ شمسی، با پیگیری علما و متدینان، روز اربعین حسینی به عنوان تعطیل رسمی در تقویم کشور ثبت شد.
وی تصریح کرد: این اقدام نقطه عطفی در گسترش عمومی این آیین در سراسر کشور و بهویژه در مشهد به عنوان پایتخت معنوی ایران بود؛ زیرا زمینه حضور گستردهتر مردم در مراسم اربعین و برگزاری باشکوهتر این مناسبت را فراهم کرد.
تجلی اجتماعی و سیاسی اربعین در آستانه انقلاب اسلامی
کارشناس طبقهبندی و فهرستنویسی اسناد آستان قدس رضوی با اشاره به نقش اربعین در تحولات سالهای پایانی حکومت پهلوی گفت: یکی از مهمترین جلوههای اجتماعی اربعین در تاریخ معاصر مشهد، راهپیمایی گسترده مردم در اربعین سال ۱۳۵۷ شمسی بود.
وی ادامه داد: در این روز، به دعوت جامعه روحانیت مبارز مشهد، یکی از بزرگترین راهپیماییهای مردمی علیه رژیم پهلوی شکل گرفت و مردم عزادار با پیوند دادن پیام آزادیخواهی عاشورا با شرایط اجتماعی و سیاسی آن زمان، حضور گستردهای در صحنه داشتند.
صدریان افزود: این راهپیمایی که همزمان با اربعین سال ۱۴۰۰ قمری برگزار شد، با صدور قطعنامهای تاریخی پایان یافت و نشان داد که ظرفیتهای فرهنگی و اجتماعی اربعین میتواند فراتر از یک مراسم عبادی، به بستری برای انتقال پیامهای عدالتخواهی و بیداری اجتماعی تبدیل شود.
وی خاطرنشان کرد: اسناد مربوط به این راهپیمایی، از جمله تصاویر حضور مردم و متن قطعنامه پایانی، بخشی از حافظه تاریخی اربعین در مشهد را تشکیل میدهد.
کارشناس طبقهبندی و فهرستنویسی اسناد آستان قدس رضوی با اشاره به نتایج حاصل از بررسی اسناد تاریخی آستان قدس رضوی اظهار کرد: مطالعه این اسناد سه نکته اساسی درباره جایگاه اربعین در فرهنگ شیعی و تاریخ مشهد را آشکار میکند.
صدریان نخستین نتیجه را نهادینه شدن مناسک اربعین با پشتوانه وقف و مدیریت سازمانیافته دانست و گفت: استمرار باشکوه مراسم اربعین در حرم مطهر رضوی، مرهون سنت حسنه وقف و ایجاد نظام مالی پایدار برای پشتیبانی از آیینهای مذهبی بوده است؛ ساختاری که موجب شد این مناسبت در برابر تغییرات سیاسی و اجتماعی، استمرار خود را حفظ کند.
وی دومین نتیجه را پیوند معنوی حرم امام رضا(ع) با فرهنگ عاشورا و کربلا عنوان کرد و افزود: حرم مطهر رضوی همواره در نگاه زائران ایرانی جایگاهی همچون کربلای دوم داشته است و برگزاری آیینهای اربعین در این بارگاه، جلوهای از پیوند عشق به سیدالشهدا(ع) در سایهسار امام رئوف(ع) به شمار میآید.
کارشناس طبقهبندی و فهرستنویسی اسناد آستان قدس رضوی سومین نتیجه را پویایی کارکرد اجتماعی اربعین دانست و اظهار کرد: اربعین در مشهد از یک سوگ آیینی فراتر رفته و به حرکتی اجتماعی تبدیل شده است که نمونه برجسته آن را میتوان در راهپیماییهای مردمی سال ۱۳۵۷ مشاهده کرد.
وی در پایان تأکید کرد: بازخوانی اسناد تاریخی اربعین کمک میکند این مناسبت را نه فقط به عنوان یادمانی برای شهادت امام حسین(ع)، بلکه به عنوان نظامی زنده از معنا، اجتماع و استمرار ولایت در تاریخ مورد توجه قرار دهیم.
انتهای پیام/
