مردم ایران در اوج تهدید، عزاداری را به حماسه و مقاومت تبدیل کردند
به گزارش خبرگزاری حوزه، دکتر محمود حکمتنیا در سیودومین مدرسه شبهه پژوهی با عنوان؛ «حکمرانی مردم» که از تلویزیون اینترنتی مـرکـز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزههای علمیه (پاسخ) پخش شد، با اشاره به واکنش ملت ایران پس از شهادت رهبر انقلاب اسلامی، سرداران و فرماندهان کشور، اظهار کرد: آنچه در این مقطع تاریخی رخ داد، پدیدهای کمنظیر بود که بدون تردید در حافظه تاریخی ملت ایران و حتی در تاریخ معاصر جهان ثبت خواهد شد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: برخلاف آنچه انتظار میرفت، مردم ایران حتی از الگوی مرسوم سوگواری و عزاداری که در فرهنگ شیعی هنگام مظلومیت جایگاه ویژهای دارد نیز استفاده نکردند. به جای برگزاری مراسم صرفاً عزادارانه، شاهد شکلگیری اجتماعات و مراسمی با ماهیت حماسی و مقاومتآفرین بودیم.
ملت ایران برخلاف همه پیشبینیهای دشمن عمل کرد
حکمتنیا افزود: دشمن انتظار داشت جامعه ایران یا در سکوت فرو رود، یا به دلیل شرایط ایجادشده دچار ترس و انفعال شود و یا دستکم در فضای سوگواری و عزاداری باقی بماند؛ اما هیچیک از این پیشبینیها محقق نشد. نه تنها مردم سکوت نکردند، بلکه از صحنه نیز کنار نرفتند. نه در خانه ماندند و نه صرفاً به سوگواری پرداختند؛ بلکه به شکلی فعال و مؤثر وارد میدان شدند؛ حضوری که جهانیان را شگفتزده کرد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تأکید بر اینکه این وقایع در تاریخ ثبت خواهد شد، خاطرنشان کرد: نخستین ویژگی این رخداد، حضور گسترده مردم بود؛ اما اهمیت موضوع تنها به اصل حضور محدود نمیشود. این حضور در شرایطی شکل گرفت که کشور با تهدیدهای جدی مواجه بود و همین مسئله به آن اهمیت مضاعف میبخشد.
از انتظار مهاجرت گسترده تا ورود داوطلبانه به ایران
این استاد دانشگاه ادامه داد: پیش از آغاز درگیریها، گزارشها و اخبار نشان میداد برخی کشورهای همسایه که وقوع جنگ را قطعی میدانستند، خود را برای موج احتمالی ورود شهروندان ایرانی به مرزهایشان آماده کرده بودند؛ اما واقعیت دقیقاً برخلاف این پیشبینیها رقم خورد.
وی در ادامه افزود: نه تنها شاهد خروج گسترده مردم از کشور نبودیم، بلکه افرادی از خارج از کشور برای حضور در ایران و همراهی با ملت ایران وارد کشور شدند. این اتفاق نشاندهنده نوعی همبستگی ملی و اجتماعی کمنظیر بود.
تشکیل صفهای انسانی برای دفاع از زیرساختهای کشور
حکمتنیا با اشاره به یکی از مهمترین مشاهدات خود در دوران تهدیدات اخیر اظهار داشت: هرگز آن شب را فراموش نمیکنم؛ شبی که رئیسجمهور آمریکا مدعی شد زیرساختهای اقتصادی و نظامی ایران را هدف قرار خواهد داد و حتی از حذف یک تمدن سخن گفت.
وی افزود: در همان شرایط، اتفاقی بسیار متفاوت رخ داد؛ مردم برای دفاع از داشتهها و زیرساختهای ملی خود صفهای انسانی تشکیل دادند. این رفتار، تصویری کاملاً متفاوت از جامعه ایران به جهان ارائه کرد و نشان داد ملت ایران در مواجهه با تهدید، نه تنها عقبنشینی نمیکند بلکه به صحنه میآید.
سه پیام روشن ملت ایران به جهان
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تشریح برداشت ناظران خارجی از رفتار مردم ایران گفت: دشمن انتظار داشت مردم یا سکوت کنند، یا به سوگواری مشغول شوند و یا از ترس صحنه را ترک کنند؛ اما سه اتفاق کاملاً معکوس رخ داد.
وی توضیح داد: نخست اینکه مردم به صحنه آمدند؛ دوم اینکه تهدید را به فرصت تبدیل کردند؛ و سوم اینکه در برابر دیدگان جهانیان، در اوج فشارها و تهدیدها ایستادگی کردند و این ایستادگی را به نمایش گذاشتند. این حضور مردمی نوعی عملیات دفاعی اجتماعی بود که هم دوستان و هم دشمنان ایران را شگفتزده کرد.
از حضور میدانی تا کنشگری حقوقی
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه سخنان خود با اشاره به ابعاد حقوقی این حضور مردمی گفت: اکنون باید این حضور را از یک رفتار اجتماعی و دفاعی به یک کنشگری حقوقی مؤثر تبدیل کنیم. در حوزه حقوق بینالملل و پیگیری تجاوزات صورتگرفته علیه کشور، معمولاً با آنچه «حقوق سخت» نامیده میشود مواجه هستیم؛ یعنی فرایندی مبتنی بر تشکیل پرونده، جمعآوری مستندات، طرح دعوا و رسیدگی در مراجع قضایی و بینالمللی.
نقش مردم در پیگیری حقوقی تجاوزات
حکمتنیا تصریح کرد: در این فرایند، مردم میتوانند و باید نقش مهمی ایفا کنند. در روزهای اخیر شاهد بودیم که متخصصان، حقوقدانان، پژوهشگران، فعالان سیاسی و کنشگران بینالمللی به صورت فردی و جمعی وارد عرصه شدند و در دفاع از حقوق ملت ایران فعالیت کردند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه افزود: این کنشگری صرفاً محدود به طرح ادعا نبود، بلکه شامل پاسخگویی به ادعاها و شبهات مطرحشده در مجامع و رسانههای خارجی نیز میشد.
پاسخهای مستقل نخبگان به بیانیهها و ادعاهای خارجی
این استاد دانشگاه با اشاره به برخی نمونهها اظهار کرد: در مواردی مانند بیانیههای صادر شده از سوی برخی نهادهای خارجی از جمله الازهر، که پرسشهایی فقهی و حقوقی درباره اقدامات ایران مطرح کرده بودند، صاحبنظران حوزوی و دانشگاهی کشور به صورت مستقل وارد میدان شدند و پاسخهای مستدل و کارشناسی ارائه کردند.
وی ادامه داد: همچنین بیانیههای تحلیلی متعددی از سوی حقوقدانان و اندیشمندان تهیه و به مراجع و نهادهای بینالمللی ارسال شد که نمونه بارز آن را میتوان در بیانیههای تحلیلی حقوقدانان اسلامی مشاهده کرد؛ اسنادی که به صورت مستند و مورد به مورد، ابعاد حقوقی موضوعات را مورد بررسی قرار دادهاند.
مستندسازی جنایات؛ ضرورتی برای پیگیریهای قضایی
حکمتنیا یکی از مهمترین اقدامات لازم برای پیگیری حقوقی را مستندسازی دانست و گفت: تشکیل پروندههای حقوقی بدون جمعآوری مستندات و شواهد امکانپذیر نیست. در این زمینه نیز مردم نقش مهمی ایفا کردند و در ثبت و ضبط آثار تجاوزات و جنایات همکاری داشتند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه خاطرنشان کرد: البته در برخی بخشها میتوانستیم عملکرد بهتری داشته باشیم. مستندسازی به معنای ثبت دقیق صحنهها، آثار تخریب، بقایای حملات و تمامی شواهدی است که در آینده میتواند در مراجع قضایی و بینالمللی مورد استناد قرار گیرد.
حفظ شواهد میدانی برای اثبات تجاوزات
این استاد دانشگاه تأکید کرد: پیش از آنکه عملیات بازسازی و پاکسازی مناطق آسیبدیده آغاز شود، ضروری است تمامی مدارک و شواهد مربوط به حملات جمعآوری و ثبت شوند. برای مثال، آثار بهجا مانده از بمبارانها میتواند در اثبات نقش بازیگران متجاوز و ارائه مستندات حقوقی بسیار مؤثر باشد.
وی در ادامه افزود: در چنین مواردی، همکاری مردم با دستگاههای مسئول میتواند نقش تعیینکنندهای در تکمیل پروندههای حقوقی و اثبات تجاوزات جنگی در مراجع بینالمللی داشته باشد.
نقش «حقوق نرم» و افکار عمومی در جنگهای نوین
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در تشریح ابعاد نوین حقوق جنگ اظهار کرد: در کنار «حقوق سخت» که شامل پیگیریهای قضایی و سازوکارهای الزامآور حقوقی است، امروز مفهومی با عنوان «حقوق نرم» در مناسبات بینالمللی نقش تعیینکنندهای دارد.
وی توضیح داد: حقوق نرم بیشتر ناظر بر شکلدهی به افکار عمومی جهانی، جهتدهی به برداشت دولتها و سیاستمداران و انعکاس درست رویدادهای جنگ است. ابزارهایی مانند قطعنامههای مجمع عمومی سازمان ملل اگرچه در حوزه حقوق بینالملل صادر میشوند، اما الزامآور نیستند و در زمره حقوق سخت قرار نمیگیرند، با این حال از نظر اثرگذاری سیاسی و رسانهای اهمیت قابل توجهی دارند.
بازتاب رفتار مردم و تأثیر آن بر تصمیمگیری جهانی
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به نقش افکار عمومی افزود: نوع مواجهه مردم ایران با شرایط جنگی و سطح مقاومت و حضور اجتماعی آنان، تأثیر قابل توجهی بر نگاه سیاستمداران و رهبران کشورها داشته است.
وی تصریح کرد: تصمیمگیران سیاسی معمولاً مستقیماً بر اساس حقوق سخت عمل نمیکنند، بلکه برداشت آنان از وضعیت داخلی کشورها، از جمله میزان انسجام اجتماعی و قدرت مقاومت مردم، در تنظیم سیاست خارجی آنان نقش مهمی دارد. به همین دلیل، تصویری که از جامعه ایران در افکار عمومی جهانی شکل گرفته، بر نوع واکنش کشورها نسبت به تحولات و بحرانها اثرگذار بوده است.
شکلگیری اجماعهای ناکام و احتیاط قدرتهای جهانی
حکمتنیا در ادامه با اشاره به تلاش برخی کشورها برای ایجاد اجماع علیه ایران گفت: در مواردی مانند طرح ادعاهای مربوط به «تهدید هستهای قریبالوقوع»، تلاشهایی برای شکلدهی به اجماع بینالمللی صورت گرفت، اما این روند به نتیجه مطلوب نرسید.
وی همچنین به اهمیت ژئوپلیتیک منطقهای از جمله تنگه هرمز اشاره کرد و افزود: با وجود حساسیت بالای این گذرگاه در اقتصاد جهانی، بسیاری از کشورها در ورود به تنشها با احتیاط عمل کردند. یکی از دلایل این رویکرد محتاطانه، درک متفاوت از شرایط داخلی ایران و میزان انسجام اجتماعی آن بوده است.
جنگهای نسل جدید و نقش تعیینکننده افکار عمومی
حکمت نیا با اشاره به تحولات جنگهای معاصر گفت: در جنگهای نسل جدید که تحت تأثیر انقلاب صنعتی چهارم، هوش مصنوعی، رسانههای دیجیتال و علوم شناختی شکل گرفتهاند، افکار عمومی به یک عامل تعیینکننده تبدیل شده است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی توضیح داد: در این شرایط، افکار عمومی مانند یک «دادگاه جهانی غیررسمی» عمل میکند؛ دادگاهی که اگرچه ضمانت اجرای حقوقی سخت ندارد، اما از نظر فشار سیاسی و اخلاقی بسیار اثرگذار است. شکلگیری روایتهای رسانهای و حضور فعال اجتماعی میتواند در تعیین نگاه جهانی به یک درگیری نقش مهمی ایفا کند.
تأثیر کنشگری رسانهای و اجتماعی در میدان نبرد روایتها
حکمتنیا با تأکید بر اهمیت کنشگری رسانهای و اجتماعی در کنار اقدامات نظامی اظهار داشت: ارائه تصویر از تحولات جنگ و تلاش برای مدیریت افکار عمومی جهانی، بخشی مهم از جنگهای امروز است.
وی افزود: در برخی مقاطع، واکنشها و کنشهای اجتماعی در داخل کشور به گونهای بوده که افکار عمومی جهانی را به سمت توجه بیشتر به واقعیتهای میدانی سوق داده است. این مسئله باعث شده تصویر متفاوتی از ظرفیتها و واکنشهای طرفین درگیری شکل بگیرد.
آسیبشناسی کنشگری بینالمللی و خطر سوءاستفاده اطلاعاتی
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ضرورت آسیبشناسی فعالیتهای رسانهای و بینالمللی هشدار داد: کنشگری در حوزه افکار عمومی اگر بدون دقت و مدیریت انجام شود، میتواند به ابزاری برای بهرهبرداری طرف مقابل تبدیل شود.
وی تأکید کرد: انتشار برخی اطلاعات یا مستندسازیهای شتابزده، هرچند با هدف اطلاعرسانی انجام میشود، اما ممکن است در عمل به شکلگیری روایتهای تحلیلی علیه یک طرف درگیری کمک کند. در جنگهای مدرن، حتی نحوه روایت موفقیت یا ناکامی عملیاتها نیز میتواند در فضای رسانهای مورد سوءاستفاده قرار گیرد.
ضرورت مدیریت هوشمندانه روایت در جنگهای نوین
حکمتنیا در پایان بر ضرورت توجه همزمان به ابعاد حقوقی، رسانهای و اجتماعی جنگ تأکید کرد و گفت: نقش مردم، افکار عمومی و روایتسازی در سطح بینالمللی، در کنار ابزارهای حقوقی و نظامی، به یکی از ارکان اصلی قدرت در جهان امروز تبدیل شده است؛ با این حال، این ظرفیت باید با دقت و مدیریت هوشمندانه همراه باشد تا به ضد خود تبدیل نشود.
انتهای پیام/
